BIRINCHI DARS

1. Ilmning qadri — uning qamrovi va kengligi bilan o'lchanadi

Ilmning asosiy tushunchalari

Har bir ilmda "mabādi'ul ashara" bor — har qanday ilmni o'rganishdan oldin bilinishi kerak bo'lgan 10 ta asosiy narsa.

Aslida 3 ta bo'lgan, keyin 10 taga taqsim qilishgan, lekin bosh 3 tasini bilish shart.

Mantiq fanini ham boshlashda shu 3 tasi kerak:

• Ta'rif
• Mavzu
• Samara

Mabādi'ul Ashara

1. Ta'rif / Tasnif
   Ilmning aniq ta'rifi.

2. Mavzu
   Ilmning o'rganish predmeti, nimani o'rganadi?

3. Samara / Foyda
   Ilmdan olinadigan foyda va maqsad.

4. Fazilati
   Ilmning ustunligi va ahamiyati.

5. O'rganish hukmi
   Uni o'rganish qanchalik muhim?

6. Manbalari
   Ilm qaysi manbalardan foydalanadi?

7. Boshqa fanlarga nisbati
   Boshqa ilmlar bilan aloqasi.

8. Asos solgan shaxs
   Ilmni kim tashkil qilgan yoki rivojlantirgan.

9. Nomi

10. Masalalari
    Ilmda o'rganiladigan mavzular va masalalar.

---

2. Ta'rif

• Har qanday ilmni notanish yoki boshlang'ich kishilarga mohiyatini ta'riflab bo'lmaydi.
• Chunki ilm ichidagi ba'zi narsalardan xabardor bo'lish kerak.
• Shuning uchun ommaga yoki boshlang'ichlarga ta'riflaganda ilmning samarasi va foydasi qo'shib ta'riflanadi.
• Mantiqni ham bu kitobda shunday ta'riflagan.

---

3. Mantiqning nomi va mohiyati

• Asosiy nomi: Mantiq
• Ma'nosi: zehnimizdagi bor bo'lgan ma'lumotlarni taqsimlashni o'rgatadi.
• Foydasi: bilganlarni ishlatib bilmaganlarni o'rganishga vosita bo'ladi.

Mantiqni:

• Xodimul 'ulum
• Raisul 'ulum

deb ham aytiladi. Chunki boshqa ilmlarga xizmat qiladigan vosita ilm hisoblanadi.

Imom G'azzoliy mantiqni:

• Meyorul ilm
• Mezonul ilm

deb ataganlar.

"Meyor" — proba (masalan tillaning probasi).

---

4. Nega "Mantiq" deb nomlangan?

• Natāqo — ya'ni nutqdan olingan.
• Nutqi yaxshi bo'lgan kishining fikrlari ham yaxshi tartiblangan bo'ladi.
• Yoki ichki nutq (botiniy nutq) deb tushuniladi.
• Idrok ma'nosida tushunsa ham bo'ladi, chunki mantiq fahmlash quvvatini kuchaytiradi.

---

5. Mashhur ta'rif

المنطقُ آلةٌ قانونيّةٌ تعصمُ الذهنَ عن الخطأِ في الفكر

Ma'nosi

Qoidalar bilan boshqariladigan vosita, zehnni xatodan asraydi.

Ta'rifning birinchi qismi

"Qoidalar bilan boshqariladigan vosita"
(o'rganuvchi va fan orasida)

Qoida nima?

Barcha yoki aksar holatlarda tatbiq qilinadigan umumiy tushuncha.

• "Barcha" degani — aqliy ilmlarda
  (istisno qabul qilinmaydi)

• "Aksar" degani — amaliy ilmlarda
  (istisno bo'ladi)

Ta'rifning ikkinchi qismi

"Zehnni xatodan asraydi"

Ya'ni fikrlash quvvatini xatodan asraydi.

Xuddi grammatika yoki nahv gapirganda xatodan asragani kabi.

Bu degani:

Mantiqni bilgan odam xato qilmaydi degani emas,
balki mantiqqa rioya qilgan odam xato qilmaydi.

---

6. Fikrlash va tartiblash

Fikrlash nima?

Noma'lum tushunchalarga yetib borish uchun ma'lum tushunchalarni tartiblash.

• Qanday tartiblashni mantiq o'rgatadi.
• Mantiq ilmi yangi ma'lumot bermaydi.
• Bor ma'lumotni ishlatishni o'rgatadi.

---

7. Mantiq ilmining mavzusi

Zehnimizda 2 xil ma'lumot bo'ladi:

1. Sodda
2. Murakkab

Sodda

Boshqalari bilan bog'lanmagan ma'lumot.

Murakkab

Bir nechta sodda tushunchalarning bog'langani.

Mantiq ma'lum bo'lgan sodda va murakkab ma'lumotlarni o'rganadi.

• Sodda ma'lumotlarga — ta'rif bilan yetib boriladi.
• Murakkab ma'lumotlarga — hujjat bilan yetib boriladi.

Misollar

Sodda ma'lumot

Inson nima?
Notiq jonzot.

Murakkab ma'lumot

Osmon aslida ko'k rangda emas.

Bu hujjat talab qiladi, chunki bog'liqlik bizga majhul.

Murakkab tushunchalarda bog'liqlik faqat 2 xil bo'ladi:

• Musbat
• Manfiy

(yes/no, binary)

---

Zaruriy va nazariy

Sodda ham, murakkab ham:

• Zaruriy
• Nazariy

ga bo'linadi.

Zaruriy

Fikrlashga muhtoj bo'lmagan.

Nazariy

Fikrlashga muhtoj bo'lgan.

Zaruriy tushunchalar qolganlariga asos bo'ladi.

---

8. Mantiqda amaliy misol

Komputerni ko'rmagan kishi:

"Komputer nima?"

deb so'rasa, demak komputer u kishi uchun murakkab tushuncha.

Shunday tushuntiramiz:

• "Televizorni bilasanmi?" → ha
• "Bosma yozuv mashinasini ko'rganmisan?" → ha
• "Komputer shu ikkovidan tashkil topgan."

→ tushundim.

Ya'ni ikkita soddani birlashtirib tushuntirildi.

---

9. Mantiq ilmida o'rgatiladigan narsalar

Mantiq ilmida:

1. Sodda ma'lumotlarni ta'riflash
2. Murakkab ma'lumotlarga hujjat keltirish

o'rgatiladi.

---

10. Samarasi

Mantiqning samarasi:

1. Ta'riflashni o'rgatadi
2. Dalil keltirishni o'rgatadi
3. Zehndagi bor ma'lumotlarni tartiblashni o'rgatadi

---

Keyingi mavzu

Ilmi taqsimoti

Ilm nima o'zi?