Ilmni ta'riflashda ulamolarning so'zlari turlicha.
Ba'zilar ilm ta'rifga ehtiyoj sezmaydi deyishgan. Chunki uning ta'rifi o'zidan ham majhulroq bo'lib qoladi. Masalan:
kabi tushunchalar.
Ya'ni ilm badihiy (o'z-o'zidan tushunarli) tushuncha hisoblanadi. Zaruriy tushunchaga o'xshaydi, faqat undan ham xosroq.
Ba'zi ulamolar esa:
"Ilm ta'riflanadi, lekin bu qiyin"
deyishgan.
Shuning uchun ilmni taqsimlash orqali tushuntirish mumkin deganlar.
Masalan:
Ilm sodda bo'ladi yoki murakkab bo'ladi
deb taqsimlash ham ta'rif o'rniga o'tadi.
Yana boshqa ulamolar esa ilmga aniq ta'rif berishga harakat qilishgan.
Aqoid, usul va falsafa olimlari tomonidan turli ta'riflar berilgan.
Masalan:
"Ilm — narsani u qanday bo'lsa, shunday bilish."
Eng yaxshi ta'riflardan birini Imom Taftazoniy keltirgan deyishadi.
Ilm ikki qismga bo'linadi:
Bu ilm vosita orqali hosil bo'ladi.
Ya'ni narsaning o'zi emas, balki uning surati yoki tushunchasi aqlga keladi.
Bu yerda biluvchi bilan bilinayotgan narsa orasida quyidagilar vosita bo'ladi:
Shu sababli mantiq ilmi asosan husuliy ilmni o'rganadi.
Bu ilmda biluvchi bilan bilinayotgan narsa orasida vosita bo'lmaydi.
Inson narsani bevosita his qiladi yoki topadi.
Shu sababli mantiq ilmi huzuriy ilmni o'rganmaydi.
Chunki unda xato ehtimoli yo'q.
Husuliy ilm ikki qismga bo'linadi:
Bu ilmdan hukm olinmaydi.
Faqat tushuncha hosil bo'ladi.
Bu yerda:
degan hukm yo'q.
Faqat narsa tasavvur qilinadi.
Bu ilmda hukm mavjud bo'ladi.
Ya'ni tasdiq yoki inkor mavjud.
Bu yerda narsaga hukm berilgan bo'ladi.
Sodda ham, murakkab ham quyidagilarga bo'linadi:
Bu ilm:
Bu ilm:
Agar tashqaridan olib kelingan ma'lumot:
hisoblanadi.
Nazariy ilm takrorlash orqali yod bo'lib ketishi mumkin.
Lekin bu bilan u zaruriy ilmga aylanib qolmaydi.
Ya'ni:
Haqoiqun ashya thabitatun
Narsalarning haqiqati o'zgarmaydi.
Mana endi ushbu taqsimot orqali mantiq ilmining foydasi aniq bo'ldi.
Mantiq ilmi:
yordam beradi.