Ilm taqsimoti. Ilm nima o'zi?

Ilmni ta'riflashda ulamolarning so'zlari turlicha.

Ba'zilar ta'rifga ehtiyoji yo'q deyishgan, ya'ni ta'rifi o'zidan majhulroq tushuncha (bor, yo'q, bir, ikki kabi). Ya'ni badihiy (o'z-o'zidan tushunarli) tushuncha, zaruriyga o'xshaydi, faqat xosroq.

Ba'zilari ta'riflanadi, lekin qiyin deyishgan. Shuning uchun taqsimlash orqali ta'riflaymiz deyishgan. Ilm sodda bo'ladi yoki murakkab bo'ladi deb taqsimlash ham ta'rif o'rniga o'tadi.

Yana ba'zi ulamolar ta'rif berishadi. Aqoid, usul, falsafa olimlari tomonidan ta'riflar berilgan. Masalan, ilmni "narsani u qanday bo'lsa, shunday bilish" deb ta'riflashgan. Eng yaxshisini Imom Taftazoniy keltirgan deyishadi.

Endi ilmga to'xtalamiz

Ilm ikki qismga bo'linadi

Ilm taqsimoti diagrammasi

  1. Husuliy (vosita bilan)
  2. Huzuriy (vositasiz)

Husuliyga misol: bemor haqidagi tabibdagi ilm.

Huzuriyga misollar:

  • bemorning bemorligini bilishi
  • ochlik
  • chanqoq
  • og'riq

Mantiq ilmi huzuriy ilmni o'rganmaydi. Sababi: husuliy ilmda xato ehtimoli bor, shuning uchun tartib va qoidaga muhtoj.

1) Husuliy ilm (vosita bilan)

Bu ilm vosita orqali hosil bo'ladi. Ya'ni narsaning o'zi emas, balki uning surati yoki tushunchasi aqlga keladi.

Misollar

  • Tabibning bemor haqidagi ilmi
  • O'qituvchining talaba haqidagi bilimi
  • Tarixiy voqealarni kitob orqali bilish

Bu yerda biluvchi bilan bilinayotgan narsa orasida:

  • aql
  • fikrlash
  • dalil
  • xabar

kabi vosita bo'ladi.

Husuliy ilm xususiyatlari

  • xato bo'lishi mumkin
  • unutish mumkin

2) Huzuriy ilm (vositasiz)

Misollar

  • Bemorning o'zini bemor deb bilishi
  • Ochlikni his qilish
  • Chanqoqni sezish
  • Og'riqni bilish
  • Insonning o'z mavjudligini bilishi

Bu ilmda

  • xato bo'lmaydi
  • dalilga muhtoj emas
  • tushuntirib berish qiyin, lekin inkor qilib bo'lmaydi

Shu sababli mantiq ilmi huzuriy ilmni o'rganmaydi, chunki unda xato ehtimoli yo'q.

Husuliy ilmning ichki taqsimoti

Husuliy ilm ikki qismga bo'linadi:

  1. Sodda (tasavvur)
  2. Murakkab (tasdiq)

1) Sodda ilm (Tasavvur)

Bu ilmdan hukm olinmaydi, faqat tushuncha olinadi.

Misollar

  • Inson
  • Daraxt
  • Oqart
  • Uchburchak
  • Harakat

Bu yerda "bor" yoki "yo'q" degan hukm berilmaydi, faqat narsa tasavvur qilinadi.

2) Murakkab ilm (Tasdiq)

Bu ilmda hukm mavjud, ya'ni tasdiq yoki inkor bor.

Misollar

  • Inson tirik
  • Quyosh chiqdi
  • Suv sovuq
  • Yer shar shaklida

Bu yerda narsaga hukm berilgan bo'ladi.

Yetib borish jihatidan taqsim

Sodda ham, murakkab ham quyidagilarga bo'linadi:

  1. Zaruriy ilm
  2. Nazariy ilm

1) Zaruriy ilm

Bu ilm:

  • fikrlashga muhtoj emas
  • tashqaridan dalil keltirishga ehtiyoj yo'q
  • o'z-o'zidan ayon

Sodda zaruriy misollar

  • Borlik
  • Yo'qlik
  • Ochlik
  • To'qlik
  • Yarim

Murakkab zaruriy misollar

  • Ikki zid jamlanmaydi
  • Butun bo'lagidan katta
  • Bir narsa o'ziga teng

2) Nazariy ilm

Bu ilm:

  • fikrlashga muhtoj
  • dalil va isbot talab qiladi
  • o'z-o'zidan ayon emas

Sodda nazariy misollar

  • Hodisa
  • Qadim
  • Ruh

Murakkab nazariy misollar

  • Olam hodisadir
  • Har bir hodisaning sababchisi bor
  • Yer Quyosh atrofida aylanadi

Agar tashqaridan olib kelingan ma'lumot:

  • sodda bo'lsa → sodda nazariy
  • murakkab bo'lsa → murakkab nazariy hisoblanadi.

Muhim qoida

Nazariy ilm takrorlash orqali yod bo'lib ketishi mumkin, lekin bu bilan u zaruriy ilmga aylanib qolmaydi.

Ya'ni:

Haqoiqun ashya thabitatun — narsalarning haqiqati o'zgarmaydi.

Mantiq ilmining samarasi

Mana endi ushbu taqsimot orqali mantiq ilmining foydasi aniq bo'ldi.

Mantiq ilmi:

  • nazariy sodda o'rinlarda tushunchalarni aniq qilishga
  • nazariy murakkab o'rinlarda hukmlarni to'g'ri tuzishga
  • fikrlashdagi xatolardan saqlanishga
  • dalillarni tartib bilan joylashtirishga

yordam beradi.